Στις 27 Αυγούστου 1922 με το παλαιό ημερολόγιο –9 Σεπτεμβρίου με το νέο– ο τουρκικός στρατός έμπαινε στη Σμύρνη. Το ελληνικό μέτωπο είχε καταρρεύσει, οι στρατιώτες υποχωρούσαν προς...
τα παράλια και χιλιάδες άμαχοι αναζητούσαν απεγνωσμένα τρόπο διαφυγής.
Ανάμεσά τους δεν ήταν ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος Καλαφάτης. Ο 55χρονος ιεράρχης ήξερε καλύτερα από τον καθένα ότι η πολιτική του δράση τον είχε κάνει στόχο των νέων αρχών. Κι όμως, επέλεξε να μείνει.
Ο ιεράρχης που έγινε πολιτικός ηγέτης
Γεννημένος το 1867 στην Τρίγλια της Βιθυνίας και απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, ο Χρυσόστομος εξελέγη το 1902 μητροπολίτης Δράμας. Εκεί, μέσα στον Μακεδονικό Αγώνα, ανέπτυξε τόσο έντονη εκπαιδευτική και εθνική δράση που η Υψηλή Πύλη πέτυχε την απομάκρυνσή του.
Το 1910 ανέλαβε τη Μητρόπολη Σμύρνης, όπου ίδρυσε σχολεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα. Το 1914 τον εξόρισαν οι οθωμανικές αρχές· επέστρεψε μετά την ανακωχή του Μούδρου, στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Από το 1919, υπό την ελληνική διοίκηση, ο ρόλος του ξεπέρασε τα εκκλησιαστικά καθήκοντα: αναδείχθηκε σε πολιτικό και εθνικό εκπρόσωπο μεγάλου μέρους του μικρασιατικού Ελληνισμού.
Η στάση αυτή ενίσχυσε το κύρος του στους Έλληνες, τον έφερε όμως σε διπλή σύγκρουση — με τις τουρκικές αρχές και με τον Έλληνα ύπατο αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη, που προσπαθούσε να συγκρατήσει την εθνικιστική του ρητορική.
Η κατάρρευση και η άρνηση να φύγει
Τον Αύγουστο του 1922 η ταχύτατη κατάρρευση του μετώπου έφερε τη Σμύρνη μπροστά στην καταστροφή. Ο Χρυσόστομος συμμετείχε στη «Μικρασιατική Άμυνα», την ύστατη προσπάθεια για μια αυτόνομη μικρασιατική διοίκηση που θα προστάτευε τον χριστιανικό πληθυσμό. Η προσπάθεια απέτυχε· η ελληνική διοίκηση εγκατέλειπε την πόλη και η προκυμαία γέμιζε πρόσφυγες.
Βρετανοί, Γάλλοι και Αμερικανοί διπλωμάτες τού πρότειναν, σύμφωνα με τις πηγές, να τον βοηθήσουν να διαφύγει. Αρνήθηκε. Η Εκκλησία και η μικρασιατική μνήμη ερμήνευσαν την απόφασή του ως συνειδητή αποδοχή της θυσίας· ιστορικά, το βέβαιο είναι ότι γνώριζε τον κίνδυνο και ότι η φυγή ήταν πλέον η μόνη του διέξοδος.
Στα χέρια του Νουρεντίν πασά
Λίγο μετά την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων, στρατιώτες οδήγησαν τον μητροπολίτη ενώπιον του Νουρεντίν πασά, διοικητή της τουρκικής στρατιάς, ο οποίος τον κατηγόρησε για τη δράση του επί ελληνικής διοίκησης. Αμέσως μετά, ο Χρυσόστομος παραδόθηκε στο πλήθος που είχε συγκεντρωθεί έξω από το διοικητήριο — απόφαση που οι περισσότερες ελληνικές και ξένες αφηγήσεις αποδίδουν στον ίδιο τον Νουρεντίν.
Ξυλοκοπήθηκε, σύρθηκε στους δρόμους και βασανίστηκε άγρια πριν θανατωθεί· μεταγενέστερες μαρτυρίες κάνουν λόγο για ακρωτηριασμούς και διαμελισμό. Οι πηγές δεν συμφωνούν σε όλες τις λεπτομέρειες, το ασφαλές όμως συμπέρασμα παραμένει ένα: δολοφονήθηκε με ακραία βιαιότητα από τον όχλο, χωρίς καμία ουσιαστική προσπάθεια να τον προστατεύσει κανείς.
Σύμβολο του τέλους της Σμύρνης
Ο θάνατός του προηγήθηκε κατά λίγες ημέρες της μεγάλης πυρκαγιάς που κατέστρεψε τις ελληνικές και αρμενικές συνοικίες της Σμύρνης, και έμεινε στη συλλογική μνήμη ως ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της Μικρασιατικής Καταστροφής — του βίαιου τέλους μιας ελληνικής παρουσίας αιώνων.
Η πολιτική του στράτευση εξηγεί γιατί οι κεμαλικές δυνάμεις τον αντιμετώπισαν ως εχθρό· δεν μειώνει όμως σε τίποτα την ευθύνη για τη σύλληψη και τη βίαιη δολοφονία ενός άοπλου ιεράρχη.
Το 1992 η Εκκλησία της Ελλάδος τον κατέταξε επισήμως μεταξύ των αγίων και μαρτύρων της, μαζί με άλλους κληρικούς που χάθηκαν στους διωγμούς της Μικράς Ασίας. Έκτοτε τιμάται ως Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης — μια μορφή αξεχώριστη πια από τις τελευταίες ημέρες της πόλης που δεν δέχτηκε να εγκαταλείψει.
