Ήταν ένα ζεστό απόγευμα του Αυγούστου του 1917 όταν ένα ξύλινο σπίτι στην οδό Ολυμπιάδος 3, στη συνοικία Μεβλανέ, έπιασε φωτιά. Κανείς...
δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτή η περιορισμένη αρχικά εστία θα εξελισσόταν σε μία από τις μεγαλύτερες αστικές καταστροφές στην ελληνική ιστορία.
Σύμφωνα με τη γνωστότερη εκδοχή, η φωτιά ξεκίνησε όταν μια γυναίκα μαγείρευε μελιτζάνες και άφησε το τηγάνι στη φωτιά. Η ιστορία αυτή επαναλαμβάνεται επί δεκαετίες, όμως τα αρχειακά τεκμήρια παρουσιάζουν μια διαφορετική εικόνα.
Το σχετικό δικαστικό βούλευμα αναφέρει ότι δύο γυναίκες ζέσταιναν νερό για να λουστούν. Μια σπίθα μεταφέρθηκε από τον ισχυρό άνεμο σε χώρο όπου υπήρχαν εύφλεκτα υλικά και το σπίτι τυλίχθηκε στις φλόγες. Οι δύο γυναίκες δικάστηκαν, αλλά τελικά αθωώθηκαν. Επομένως, η «τηγανιά με τις μελιτζάνες» παραμένει μια ιδιαίτερα διαδεδομένη, αλλά όχι πλήρως τεκμηριωμένη, εκδοχή της καταστροφής.
Η πόλη ήταν ανοχύρωτη απέναντι στη φωτιά
Η Θεσσαλονίκη βρισκόταν τότε στο επίκεντρο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Χιλιάδες στρατιώτες των δυνάμεων της Αντάντ, πρόσφυγες και εργαζόμενοι είχαν συρρεύσει στην πόλη, επιβαρύνοντας τις ήδη ανεπαρκείς υποδομές της.
Οι συνοικίες του ιστορικού κέντρου ήταν πυκνοδομημένες, με στενούς δρόμους, ξύλινα σπίτια και αποθήκες γεμάτες εύφλεκτα υλικά. Παράλληλα, δεν υπήρχε οργανωμένη πυροσβεστική υπηρεσία, ενώ μεγάλο μέρος των διαθέσιμων ποσοτήτων νερού διοχετευόταν στα συμμαχικά στρατόπεδα και στα στρατιωτικά νοσοκομεία.
Ο ισχυρός βορειοδυτικός άνεμος, ο Βαρδάρης, έσπρωξε τις φλόγες προς δύο κατευθύνσεις: προς το Διοικητήριο και προς την αγορά και το εμπορικό κέντρο. Η φωτιά πέρασε την Εγνατία, κατέβηκε προς τη θάλασσα και συνέχισε να καίει μέχρι το επόμενο βράδυ.
Βρετανοί και Γάλλοι στρατιώτες επιχείρησαν να δημιουργήσουν αντιπυρικές ζώνες, ανατινάζοντας κτίρια και οικοδομικά τετράγωνα. Οι παρεμβάσεις έσωσαν ορισμένες περιοχές, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις προκάλεσαν νέες εστίες.
Περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι έμειναν άστεγοι
Όταν η φωτιά έσβησε, έπειτα από περίπου 32 ώρες, το ιστορικό κέντρο είχε μετατραπεί σε μια απέραντη έκταση ερειπίων. Καταστράφηκαν περίπου 9.500 κτίρια σε έκταση ενός εκατομμυρίου τετραγωνικών μέτρων, που αντιστοιχούσε στο 32% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλονίκης και περίπου στα δύο τρίτα του παλαιού κέντρου.
Στις φλόγες χάθηκαν κατοικίες, εμπορικά καταστήματα, τράπεζες, ξενοδοχεία, σχολεία, τυπογραφεία, εκκλησίες, τεμένη και συναγωγές. Μεταξύ των μνημείων που υπέστησαν τεράστιες ζημιές ήταν και ο ναός του Αγίου Δημητρίου.
Περισσότεροι από 70.000 κάτοικοι έμειναν χωρίς στέγη. Η εβραϊκή κοινότητα, η μεγαλύτερη τότε πληθυσμιακή ομάδα της πόλης, υπέστη το βαρύτερο πλήγμα: περισσότεροι από 50.000 Εβραίοι έχασαν τα σπίτια ή τις περιουσίες τους, ενώ καταστράφηκαν συναγωγές, σχολεία, βιβλιοθήκες, κοινοτικά αρχεία και επιχειρήσεις.
Η καταστροφή δεν άλλαξε μόνο την εικόνα της Θεσσαλονίκης. Επιτάχυνε τη μετανάστευση, μετακίνησε οικονομικές δραστηριότητες και επηρέασε βαθιά τις κοινωνικές και πληθυσμιακές ισορροπίες της πολυπολιτισμικής πόλης.
Η Θεσσαλονίκη σχεδιάστηκε ξανά
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αποφάσισε να μην επιτρέψει την άναρχη ανοικοδόμηση της καμένης περιοχής. Μόλις λίγες ημέρες μετά την πυρκαγιά, συγκροτήθηκε διεθνής επιτροπή για την εκπόνηση ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου, με κεντρικό πρόσωπο τον Γάλλο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Ερνέστ Εμπράρ.
Το σχέδιο προέβλεπε φαρδύτερους δρόμους, οργανωμένα οικοδομικά τετράγωνα, πλατείες, δημόσια κτίρια και μνημειακούς άξονες. Αν και δεν εφαρμόστηκε στο σύνολό του, διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη φυσιογνωμία του κέντρου. Η πλατεία Αριστοτέλους αποτελεί το χαρακτηριστικότερο αποτύπωμά του.
Η Μεγάλη Πυρκαγιά του 1917 δεν ήταν απλώς μια φυσική καταστροφή. Υπήρξε μια ιστορική τομή που εξαφάνισε μεγάλο μέρος της οθωμανικής και πολυπολιτισμικής Θεσσαλονίκης και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια διαφορετική, περισσότερο ευρωπαϊκή πόλη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου